SİCZÎ, EBÛ SAÎD kimdir?

Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. Abdilcelîl es-Siczî (ö. 415/1024) Matematikçi ve astronom

X. yüzyılın ortalarına doğru Sicistan’da doğdu. Henüz onlu yaşlarında iken İskenderiyeli Pappus’tan çeviriler yaptığı ve 358 (969) yılından önce kesenler teoreminin delilleri üzerine bir risâle yazdığı bilinmektedir. 969’da Şîraz sarayına girdi, o yıl Abdurrahman es-Sûfî’nin dönence gözlemlerine katıldı ve sarayda Ebü’l-Vefâ el-Bûzcânî, Veycen Kûhî ve Nazîf b. Yümn gibi önemli astronomlarla tanıştı. el-Med?al ilâ ?ilmi’l-hendese adlı eserinde Sicistan’da bir planetaryum inşa ettiğini söyler.

Eserleri. 1. Risâle fi’ş-şekli’l-kattâ’ 2. Misâhatü’l-üker bi’l-üker 3. Berâhînü Kitâbi’l-Öklîdis fi’l-usûl. 4. Fî İhrâc hattin müstakim ilâ hattin mu’tân min noktatin mu’tât bi-tarîki’t-tahlîl ve’t-terkîb ve vuku’i’n-nukat ve ta’dîdihâ ve ihdâsi’z-zâviye. 5. Kitâb fî teshîli’s-sübül li’stihrâci’l-eşkâli’l-hendesiyye 6. İstihrâcü’l-muvassateyn ve kısmetü’z-zâviyeti’l-müstakime bi-selâseti aksâmin mütesâviye bi-tarîki’l-hendese 7. Havâssü’l-a’mideti’l-vâkı’a mine’n-noktati’l-mu’tât ile’l-müsellesi’l-mütesâviyyi’l-adlâ’i’l-mu’tâ bi-tarîki’t-tahdîd. 8. Kitâb fi’l-’ameli’l-müsebba’ ve kısmeti’z-zâviyeti’l-müstakimeti’l-hatteyn bi-selâseti aksâmin mütesâviyetin. Siczî’nin diğer bazı eserleri de şunlardır: el-Medhal ilâ ‘ilmi’l-hendese, Kitâbü’l-Mesâ’ili’l-muhtârât (İbrâhim b. Sinân’ın el-Mesâ’ilü’l-muhtârât’ından bazı örnekler), Risâle fî keyfiyyeti tasavvuri’l-hatteyn ellezeyn yakrubân ve lâ yeltekıyân, Risâle fi’l-havâssi’l-kubbeti’z-zâ’ide ve’l-mükâfiye, Mukaddime fi’l-hendese, Risâle fî ihrâci’l-hutût fi’d-devâ’iri’l-mevzû’a mine’n-nukati’l-mu’tât, Fî İstihrâc hattin müstakim ile’l-hatteyni’l-müstakimeyni’l-mefrûzayn, İstidrâkü’ş-şek fi’ş-şekli’r-râbi’ ‘aşer mine’l-Makaleti’s-sâniye min Kitâbi’l-Usûl, Risâle fi’l-cevâb ‘ani’l-mesâ’ili’lletî sü’ile ‘anhâ fî ba’zi’l-eşkâli’l-me’hûze min Kitâbi’l-Me’hûzât li’l-Arşimîdis, Risâle fî cevâbi mes’eletin ‘an Kitâbi Yûhannâ b. Yûsuf fî inkısâmi hattin müstakim bi-nısfeyn ve tebyîni hata’i Yûhannâ fî zâlike, Kitâb fi’l-mahrût ve’l-kürre ve’l-üstüvâne, Kitâb fî ihrâci hatteyn müstakimeyn min noktateyn mefrûzateyn yuhîtân bi-zâviyetin ve ihrâci selâseti hutût min selâseti nukat, Burhânü Kitâbi Abulûniyûs fi’d-devâ’iri’l-mütemâsse, Kitâbü Terkîbi’l-eflâk, Kitâbü’l-Me’ânî fî ahkâmi’n-nücûm, Kitâbü Hulûli’l-kevâkibe’l-bürûce’l-isney ‘aşer, Kitâbü’l-Medhal ilâ ‘ilmi ahkâmi’n-nücûm, Kitâbü’l-’Amel bi’s-safîhati’l-âfâkıyye, Kitâb fî kavânîn mizâcâti’l-usturlâbi’ş-şimâlî ma’a’l-cenûbî (Bîrûnî tarafından İsti’âbü’l-vücûhi’l-mümkine fî san’ati’l-usturlâb adlı eserinde kullanılmıştır; bu eserler ve diğer çalışmalarının bir listesiyle yazma kayıtları ve bazıları üzerine yapılan çalışmalar için bk. Sezgin, bibl.; Rosenfeld - İhsanoğlu, s. 110-114). Fuat Sezgin, Siczî’nin bir kısmı henüz üzerinde çalışılmamış on dört risâlesinin Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlı nüshasının (Reşid Efendi, nr. 1191) tıpkıbasımını J. P. Hogendijk’in yazdığı bir girişle birlikte neşretmiştir (Mecmû’a min resâ’il hendesiyye, Frankfurt am Main 200