MUHAMMED b. EBÜ’L-HAYR kimdir?

Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebi’l-Hayr Amûş es-Seyyid eş-Şerîf el-Ermeyûnî et-Tahhân (ö. 1019/1610 [?]) Matematik ve astronomi âlimi, muvakkit.

Mısır’ın batı kesiminde bulunan Ermeyûn köyünde doğdu. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Köyünde başladığı eğitimini nerede tamamladığı bilinmiyorsa da Ezherî nisbesinden, Ezher’de eğitim görmüş veya orada müderrislik yapmış olduğu yahut uzun yıllar Ezher Camii’nde muvakkitlik yaptığı anlaşılabilir. Bazı kaynaklarda 1002 (1594) yılı civarında vefat ettiği söylenmekle birlikte 1019’da (1610) Ezher Camii’nde muvakkit iken Mecrîtî’nin Rütbetü’l-hakîm adlı eserini satın alarak zahriyesine temellük kaydı düşmesi o yıl içerisinde hayatta olduğunu göstermektedir. Muhammed b. Ebü’l-Hayr, Ezher Camii muvakkiti olan Bedreddin el-Mardînî üzerinden gelen Dımaşk-Kahire matematik-astronomi geleneğine mensup bir âlimdir ve bu çizgide hem matematik hem teorik ve pratik astronomi alanında yetişmiş, kaleme aldığı eserlerde de bu çift yönlü birikimini yansıtmıştır; ayrıca her iki alanda da pek çok öğrenci yetiştirerek Dımaşk-Kahire geleneğinin devam etmesini sağlamıştır. Öğrencilerinin en önde gelenleri astronomi âlimi Süleyman el-Felekî, İbrâhim b. Muhammed el-Endelüsî el-Mağribî ve Ahmed es-Sünbâtî ile matematikçi Abdülkadir b. Muhammed el-Feyyûmî’dir.

Eserleri. 1. Şerhu Nüzheti’n-nüzzâr 2. ed-Dürretü’l-mudıyye fî şerhi’l-Lüm’ati’l-behiyye 3. İthâfü’l-habîb bi-ma’rifeti’t-tevki’ât ve’l-evkat ve’l-kıble bi’t-takrîb. 4. Keşfü’l-kürübât bi-tahkiki mesâ’il yehtâcü ileyhâ tâlibü ‘ilmi’l-evkat. Eserde hakiki ve görünen ufuk, aralarındaki zaman farkının niceliksel tahlili, şafağın tedrîcen renk değiştirip kırmızıdan sarıya, sonra beyaza geçmesi ve bu değişimin sebepleri gibi konular incelenmektedir.  5. en-Nücûmü’ş-şârikat fî zikri ba’zi’s-sanâyi’i’l-muhtâc ileyhâ fî ‘ilmi’l-evkat 6. Râhatü’l-fu’âd fî teysîri’z-zâd. İbnü’l-Mecdî’nin “fazlü’d-dâir” denilen astronomi aleti üzerine kaleme aldığı Zâdü’l-müsâfir fî ma?rifeti resmi ?u?û?i fazli’d-dâ?ir adlı eserine yazılmış bir hâşiyedir. 7. er-Re’y ve’l-işbâ’ fî şerhi Keşfi’l-kınâ’ 8. el-Menhelü’s-sâkib fî tahkiki’l-kevâkib. Sabit yıldızların enlem ve boylamları, birinci ve ikinci meyilleri ve uzaklıkları hakkında altı bab üzere düzenlenmiştir. 9. Risâle fî hıssateyi’ş-şafak ve’l-fecr. Müellif bu çalışmasında, başta Nasîrüddîn-i Tûsî ve Müeyyidüddin el-Urdî olmak üzere birçok astronomi âliminin görüşlerinden istifade etmiştir. 10. el-Usûlü’r-revâsih fî ma’rifeti’l-bu’d ve cihât